23 Mart 2019 Cumartesi
DOLAR
5.4345
EURO
6.1114
Başlangıç Tarihi
Bitiş Tarihi
Son Yorumlananlar
Ankara için namaz vakitleri
İmsak Güneş Öğle İkindi Akşam Yatsi
06:17 08:01 13:01 15:25 17:43 19:15
Bugün bana yarın sana lazım olacak nedir? ADALET GENE ADALETTİR

Unutma !
-Günümüzde evlenenlerin yüzde ellisi boşanmaktadır. (Bak bunu duyduğum iyi oldu ben zaten evlenmiyecem böylece kamçılamış oldum bu sözlerle) -Rodin’in ünlü ‘düşününen adam’ heykeli aslında İtalyan şair dante’nin portresidir. -Uranüs çıplak gözle görülen

İlginç Bilgiler 4
FOTO GALERİ
VİDEO GALERİ
Çok Okunanlar
Çok Yorumlananlar
Kentin kayıp sakinleri: Ankara Yahudileri
GAZETE DUVAR
Tarih: 6.11.2018 21:06:35/ 123okunma / 0yorum

Kentin kayıp sakinleri: Ankara Yahudileri

Başkentin tam ortasında, bugün neredeyse terk edilmiş, ancak tarihe tanıklık etmiş bir mahalle var. Bu mahallenin varlığından birçok Ankaralı bile habersiz. Ancak Ankara Yahudileri´nin hatırası, bazı eski dimağlarda hâlâ geniş bir yer tutuyor. İşte eski ve yeni tanıklıkların ışığında Ankara Yahudi Mahallesi.

 

Ozan Doğan Avunduk

DUVAR – Çocukluğunu ve ilk gençlik yıllarını Ankara´nın Ulus semtinde geçirmiş olan dedem Avukat Doğan Önen´den yıllarca dinledim Yahudi Mahallesi´ni. Dedemin anlattığı bu mahalledeki hayat, benim gibi “yeni” nesil Ankaralıların kolayca hayal edemeyeceği bir yaşamdı. Biz trafiğin, uyumsuz binaların ve fantastik nesnelerin sokaklarda gitgide arttığı bir kentte büyürken, onların kuşağı mahalle hayatının hâlâ sürdüğü ve çokkültürlü bir Ankara´da büyüdü. Yahudi Mahallesi, bu tarihe karışan Ankara´nın en özel bölgelerinden birisiydi.

Mahalle kentin en işlek caddelerinden Anafartalar´la Denizciler´in arasındaydı. Mahallenin eski sakinlerinden, yazar Beki L. Bahar, Ankara Yahudileri´yle ilgili kitabında mahalleyi “tipik bir Osmanlı mahallesi” olarak tanımlar. Mahalle ve çevresinde Türk, Rum ve Ermeniler de ikamet etmekteydi ve bu birlikte yaşama kültürü, cumhuriyet sonrasında da bir müddet devam etti.

Ulus´un ortasındaki bu küçük mahalle, yalnızca farklı dinlerden insanların ortak yaşam alanı değildi. Mahallede yaşayan Yahudi aileleri, kendi içlerinde de dünyanın çeşitli bölgelerinden gelmekteydiler. Bahar, eserinde Museviliğin Anadolu coğrafyasındaki köklerini ortaya koyuyor: “Osmanlı padişahı Murat Hüdavendigâr Han, kenti ele geçirip devletine kattığı zaman, Ankara´da yerleşik bir Yahudi toplumu vardı. Yıl henüz 1356 idi ve İstanbul fethedilmemişti. Yahudilerin 1492´de engizisyon sonucu İberik Yarımadası´ndan göçmesinden, yani ilticadan tam 136 yıl önce Anadolu´nun orta yerinde bir Yahudi cemaati!”. Bununla beraber Sefarad Yahudileri´nin gelmesiyle Ankara Yahudi nüfusunun arttığını görüyoruz. Evliya Çelebi, meşhur “Seyahatname”´sinde Ankara´yı “Kentin Yahudileri çoktur. Sade Yahudileri 12 mahalledir” diye anlatır. Bahar da cemaatin çokkültürlü yapısına ilişkin ipuçları vermektedir: “Yerlilere Eşkenazlar, İberik Yarımadası´ndan gelenler katıldı, kaynaştı, bir toplum oluşturdu (…). Murat Hüdavendigâr 1360´ta Ankara´yı aldığında şehirde bulunan Yahudi cemaati Türkçe biliyordu. Bizans etkisinden kurtulamamış sinagogda dualarını Grekçe yapıyordu”.

Bu tarihler biraz eski görünse de tanıklıklar Sefaradların dili Ladino´nun 1940´lar Ankara´sında hâlâ yaşadığını gösteriyor. 1936 doğumlu, bizzat görüştüğüm Önen, “Mahalledeki arkadaşlarım bazen İspanyolca konuşurlardı. Özellikle yemin ederken” diyor.

 

‘MAHALLEYİ BASMAYA GELDİKLERİNDE YAHUDİLERE ARKA ÇIKARDIK´

Önen, o günleri şöyle anlatıyor: “Mahallede hep beraber vakit geçirdiğimiz Yakup ve Aron adında iki arkadaşım vardı. Yakup´a kısaca Yako diye seslenirdik. Çocukluğumuz birlikte geçti”. Denizciler Caddesi´nin eski sakinlerinden bir diğer Ankaralı, yazar Mehmet Kemal Kurşunluoğlu, hatıratında mahalleden bahsetmektedir: “Yahudi mahallesinde çocukluk arkadaşlarımız vardı. Beraber top oynar, okula giderdik. Şimdi belleğimde adları kalanlar, Yako, Yantof, Salamon, Davit, Mordhay´dır. Kızlardan Raşel ve Roza´yı unutamam. Uzak mahallelerin haylaz çocukları Yahudi mahallesini basmaya geldiklerinde onlara arka çıkar, destek olurduk. Şimdi apartmanlarla dolu Bomonti Bahçesinin önündeki düzlükte bizim Özgenspor´la Yahudi mahallesi takımı futbol maçı yapardı”.

Mahallenin yerlisi Yahudilerden 1937 doğumlu Aron Ender, Youtube´daki Hermana (İspanyolca´da kız kardeş) belgeselinde mahalledeki hayatını aktarmaktadır: “Hayatımın büyük kısmını bugün Yahudi havrasının tam karşısında bulunan büyükbabam Aron Araf´ın evinde geçirdim. Mahallemizde bulunan arkadaşlarla bir spor kulübü kurmuştuk. O spor kulübü çerçevesinde koşu yapardık, boks yapardık. (…) İsmimin Aron olmasına rağmen bunu bana hiçbir şekilde hatırlatan karşıma çıkmamıştır. Bir ayrımcılıkla hiçbir zaman karşılaşmadım”. Araf Konutu olarak bilinen bu terk edilmiş ev, hâlâ mahallenin en heybetli yapılarından birisi.

Yine aynı belgeselde, 1936 Ankara doğumlu Yakup Almelek, kentteki bir arada yaşama kültürüne dair ipuçları vermektedir: “1939 yılında II. Dünya Harbi başladı. Her tarafta antisemitizm vardı ve bu 1945´te harbin bitmesine kadar devam etti. Ama biz bu antisemitizmi çocuklar olarak Ankara´da hissetmedik. Daha doğrusu bize hissettirmediler. Ne komşularımız, ne de devlet”.

‘BAYAR CUMHURBAŞKANI, BİRA İÇEREK KUTLAYACAĞIZ!´

Uzun bir araştırma sürecinin ardından Ankara Yahudileri´nden iş adamı ve yazar Yakup Almelek´e ulaşabildim. 1908 doğumlu babası Avram Almelek´in hikayesiyle başladı o yılları anlatmaya: “Babam ilkokulu o zamanki her Yahudi gibi mahalle okulunda bitirdi. Erken yaşta ticarete atılsa da iş hayatında başarılı olamadı ve 1935´Te Akba Kitabevi´nde bir iş buldu. 20 yıl kesintisiz orada görev yaptı. Ankara´nın en büyük müesseselerinden Akba, babamın ufkunu genişletmiştir”. Babasının Celal Bayar´la da zaman zaman görüştüğünü söyleyen Almelek, şöyle bir anısını anlatıyor: “Bayar babama o zamanlar sayıları Türkçe´de fazla olmayan iktisat kitapları sipariş eder, babam da kitapların Fransızcalarını Fransa´dan istetirdi. Babam bir akşam bir şişe bira ile eve geldi. ‘Celal Bayar Cumhurbaşkanımız oldu, bira içerek kutlayacağız´ diye sevincini ifade ediyordu”.

 

Ankara Yahudileri´nin kentlerine duydukları bağlılık, cemaatin büyük bir bölümünün ortak özelliği olarak karşımıza çıkıyor. Reneta Sibel Yolak, Şalom gazetesindeki “Ankara Yahudileri” başlıklı yazısında Ankaralı olmaktan her zaman gurur duyduğunu söylüyor ve şöyle devam ediyor: “Ankara´nın tüm yerli ahalisi herkese selam verir, hatır sorarlar. İnsancıl, arkadaş canlısı ve düşüncelidirler. Babaannem ve dedem tüm Müslüman ve Hristiyan komşularıyla çok iyi geçinirlermiş”.

Sinagog kapısı

AVRAM´DAN İBRAHİM´E

Bu ahenkli yaşama karşın Yahudilerin öz kimliklerini hedef alan bazı davranış ve politikalar da dönemin Ankarası´nın bir gerçeği. “Akba, babamın mühim arkadaşlıklar edinmesine yol açmıştır” diyen Yakup Almelek, babasının isminin nasıl değiştiğini anlatıyor: “Babamın arkadaşlarından yazar Aka Gündüz, babama Koca İbrahim derdi. Hikayesi şöyledir: Akba´da işe girerken tabiatıyla babama adını sordular. Avram idi. Patronları bu ismin o zamanın Ankara´sına pek de yakışmadığını ifade edince babam Avram´ın Türkçesi İbrahim olsun dedi ve bütün yaşamı boyunca öyle kaldı”.

İsmin kabul edilmemesi, daha sonraki kuşaklarda da Yahudilerin karşı karşıya kaldığı bir mesele. Yolak, annesinin TED Ankara Koleji´ndeki (o zamanki adıyla Ankara Maarif Koleji) okul kaydında adını Reneta olarak yazdırmasına rağmen muavinin Reneta´yı silerek Sibel ismini tercih ettiğini ve bu yüzden herkesin onu Müslüman sandığını anlatıyor: “Okulun açılış konuşmalarını yazan ve okuyan, kompozisyon birinciliği alan, TÜBİTAK´a seçtikleri, satrançta derece alan ben, nasıl olur da bir Yahudi olabilirdim? Öyle şaşırırlardı ki… Edebiyat öğretmenim gözümün içine bakar Yahudi fıkraları anlatırdı. Müdür yardımcısı bir öğretmenim gene bana bakarak ‘Bu Yahudilerin mayası güzel, her şeyde birinci oluyorlar´ der, din öğretmenim ise ‘çocuklar sınıfta aranızda bir Yahudi olduğunu düşünün, tüm 10 bin Arap´a bedel´ derdi. Din dersi zorunluydu”.

‘BİZE ÇOK YÜKSEK VERGİ KONDU´

Tarihimizin en utanç verici uygulamalarından 1942 tarihli Varlık Vergisi´ne ilişkin Ankara Yahudileri´nin de anıları var. Ankaralı gayrimüslimlerin kenti terk edişlerinden bahseden Kurşunluoğlu, anılarında Varlık Vergisi´ni bir “facia” olarak niteliyor. Almelek, bir “utanç zinciri” dediği vergiyle ilgili anısını şöyle aktarıyor: “Bize çok yüksek bir vergi kondu. Babam vergi tarhını patronlarına gösterdi. Onlar da bu vergiyi bizim ödeme gücümüz olmadığını iyi biliyorlardı. Babama sen üzülme biz hallederiz, senin de Aşkale´de inşaatlarda taş kırmana gerek kalmaz diye teselli ettiler. Gerçekten de ertesi gün gidip vergiyi koyanları azarladılar. Babamın yükü tamamen kalktı. Babam bu yüzden patronlarına karşı bütün hayatı boyunca müteşekkir kalmıştır”. Hermana belgeselinde konuşan Aron Ender, Varlık Vergisi´ni Ankara´daki güzel hayatın bir siyah noktası olarak niteliyor ve ekliyor: “Beni hakikaten travmatik bir duruma sokmuştu”.

ANKARA SİNAGOGU, ŞENGÜL HAMAMI VE YAHUDİ EVLERİ: TARİHİ YAŞATAN YAPILAR

Şengül Hamamı

Ankara Sinagogu, Yahudi Mahallesi´ndeki belki de en önemli yapı. İbadethanenin inşa tarihi tam olarak saptanamamakla beraber, Ankara´nın ilk yerli Yahudileri tarafından yapıldığı biliniyor. Mahalleye gittiğimde, vaktiyle düğünlerin yapıldığı sinagogu demir parmaklıklar ardında, kapısına kilit vurulmuş halde buluyorum. Hemen komşu evden çıkan bir mahalleli, hahamın altı ayda bir gelip sinagogu ibadete açtığını söylüyor. İsrail Büyükelçisi´nin de mahalleye gelip bu ibadete katıldığını öğreniyorum. Sinagogun karşısında eskimiş ancak heybetini koruyan iki tane yan yana cumbalı ev var: Araf ve Albükrek konutları. Konutlar, sinagog 1909 yılında yenilenirken İtalyan bir mimar tarafından inşa edilmiş. Albükrek konutunun girişindeki geniş kıvrımlı taş bloklar, 1900´ler Avrupa´sına damga vurmuş “Art nouveau” (Yeni sanat) akımının eserlerini anımsatıyor. (İstanbullu Yahudi ailelerden Kamondo´ların adını alan Karaköy´deki merdivenler de ülkemizdeki eşsiz art nouveau örneklerindendir). Kapalı sinagoga dair tek gözükense kapısının üzerindeki beş köşeli yıldız ve kuru dalların sakladığı demirden kabartmalı bir çiçek.

Araf Konutu

Yahudi Mahallesi´nin en tarihi noktalarından bir diğeriyse 500 yıllık Şengül Hamamı. Yahudiler mahalleyi terk edene kadar bu hamama kadın-erkek-Müslüman-Yahudi herkes gidermiş. Bahar´ın kitabında, hamamda Yahudi kadınların ibadetine uygun şekilde yıkanabileceği bir bölümün de bulunduğu anlatılıyor. Ancak hamam çalışanları bugün böyle bir bölüm olmadığını söylüyorlar (belki de bilmiyorlar!). İki cemaatin de vaktiyle gelin hamamı yapmaya geldiği bu mekan, mahalleyi bir yapıda özetleyen muazzam bir kültür kavşağı örneği.

Albükrek Konutu

KADERİNE TERK EDİLMİŞ BİR MAHALLE

Ankara Yahudileri bugün dünyanın çeşitli yerlerine dağılmış durumdalar. “Yahudi Mahallesi´nden arkadaşlarımla ortaokul çağında koptuk” diyen Önen, birçoğunun İsrail´e göçtüğünü kaydediyor. Kimileriyse, önce başka mahallelere, sonra da İstanbul´a göçmüşler. Mahalle hayatının yok olmasının bir sebebi de Ankara´da yaşanan hızlı betonlaşma. Bahar, ilgili eserinde, bugünkü Ankara´nın kendisine yabancı olduğunu belirtiyor. 1955´te İstanbul´a taşındıklarını söyleyen Almelek, “Ankara´da bugün benim bildiğim Yahudi kalmadı” diyor.

 

Mahallede kimi eski Yahudi evleri hâlâ dursa da bu evlerin geçmişi ve özelliği sadece eski kuşak Ankaralılar tarafından biliniyor. Mahalleye ilk adımınızı attığınızda sizi karşılayan kirişleri süslü ahşap bir ev, polis kulübesine çevrilmiş. Harap haldeki yüksek evlere dikkatli bakınca kırmızı, mavi, yeşil renklerde kırık vitraylar fark ediliyor. Evlerin bir kısmıysa istimlak edilerek eğitim kurumu vb. yapılara dönüştürülmüş. Yahudi Mahallesi´nin bir müze ya da kültürel faaliyet bölgesi olarak işlev görüp koruma altına alınması vaktiyle gündeme gelmiş; fakat proje gerçekleştirilememiş.

Ankara Yahudi Mahallesi´ne dair acı ve tatlı tüm tanıklıklar birlikte yaşamayı öğrenmek adına birer ders niteliğinde. Ayrımcı devlet politikaları, kentlere sahip çıkamamak, kültürlerin kıymetini bilememek. Her birinin sonucunda yine göçen, fakirleşen, yalnız kalan bizleriz, hepimiziz. Mahalleden bana kalan, hiç görmediğim bir dönem ve yaşama duyulan buruk hasret…

Faydalanılan kaynaklar
ARCAK, Enver, Ankara Yahudi Mahallesi, Solfasol Gazetesi, Ankara, 2012.
BAHAR, Beki L., Efsaneden Tarihe Ankara Yahudileri, Pan Yayıncılık, İstanbul, 2003.
GALANTİ, Avram, Ankara Tarihi Cilt II, Çağlar Yayınları, Ankara, 2005.
KURŞUNLUOĞLU, Mehmet Kemal, Türkiye´nin Kalbi Ankara, Çağdaş Yayınları, İstanbul, 1983.

İnternet siteleri
Hermana, Belgesel, https://www.youtube.com/watch?v=DW4VGAyJKIY, 19/08/2018
http://www.salom.com.tr/haber-67774-ankara_yahudileri.html, 06/12/16
http://arsiv.salom.com.tr/news/print/6303-Sefarad-Kimligi-Erken-bir-Avrupa-Kimligi.aspx, 07/12/16








Kaynak:

Anahtar Kelimeler: Kentin kayıp sakinleri Ankara Yahudileri
Nevruz´un çıkış kaynağı nedir?
Nevruz´un çıkış kaynağı nedir?
EURO NEWS
"Romanlar bir çuval una oy verecek değil"
"Romanlar bir çuval una oy verecek değil"
EURO NEWS
İslam İşbirliği Teşkilatı İstanbul´daki olağanüstü toplantıda Yeni Zelanda´yı görüştü
İslam İşbirliği Teşkilatı İstanbul´daki olağanüstü toplantıda Yeni Zelanda´yı görüştü
EURO NEWS
 Erdoğan saldırıları siyasi puan toplamak ve muhafazakar tabanını canlandırmak için kullandı
Erdoğan saldırıları siyasi puan toplamak ve muhafazakar tabanını canlandırmak için kullandı
BBC TURKCE
Devlet hızlı karar vermez, doğru karar verir
Devlet hızlı karar vermez, doğru karar verir
SPUTNIK NEWS
Basit bir "nerelisin" sorusu ırkçı olabilir mi?
Basit bir "nerelisin" sorusu ırkçı olabilir mi?
DEUTSCHE WELLE TÜRKÇE
İdam açıklaması seçim stratejisi mi?
İdam açıklaması seçim stratejisi mi?
DEUTSCHE WELLE TÜRKÇE
Yeni Zelanda cami saldırıları
Yeni Zelanda cami saldırıları
BBC TURKCE
Nefret suçlarında artış
Nefret suçlarında artış
AÇIK GAZETE
Türkiye koruma kararından korkar hale nasıl getirildi?
Türkiye koruma kararından korkar hale nasıl getirildi?
AÇIK GAZETE
Kentsel dönüşüm soylulaştırma operasyonu olmasın
Kentsel dönüşüm soylulaştırma operasyonu olmasın
SPUTNIK NEWS
‘2019 yılı için AB ile ilgili herhangi bir beklentiye girmek sadece hayal görmektir´
‘2019 yılı için AB ile ilgili herhangi bir beklentiye girmek sadece hayal görmektir´
SPUTNIK NEWS
Yeni Zelanda videosunun mitingde canlı yayında gösterilmesi hiçbir şekilde uygun değil
Yeni Zelanda videosunun mitingde canlı yayında gösterilmesi hiçbir şekilde uygun değil
SPUTNIK NEWS
Siyasetçiler mevcut kimlik çatışmalarını kullanıyor
Siyasetçiler mevcut kimlik çatışmalarını kullanıyor
SPUTNIKNEWS
Karadeniz Sahil Yolu halkı kıyıdan kopardı
Karadeniz Sahil Yolu halkı kıyıdan kopardı
ARTI GERCEK
Türk toplumunun Batı kültürüyle eğitilmiş bir bölümü, Osmanlı´yı tüketen sendromu yaşıyor
Türk toplumunun Batı kültürüyle eğitilmiş bir bölümü, Osmanlı´yı tüketen sendromu yaşıyor
T24
"10 Ekim katliamını IŞİD yaptı, Türkiyeli Müslümanlar bunun için ne yaptı; bizi bir araya getirebildi mi?"
"10 Ekim katliamını IŞİD yaptı, Türkiyeli Müslümanlar bunun için ne yaptı; bizi bir araya getirebildi mi?"
T24
Kime karşıyım, neye tarafım?
Kime karşıyım, neye tarafım?
DİKEN
Nefretin ettikleri, nefretin ektikleri…
Nefretin ettikleri, nefretin ektikleri…
DEUTSCHE WELLE TÜRKÇE
Krizin henüz sonuna gelmedik!*
Krizin henüz sonuna gelmedik!*
GAZETE DUVAR
Azınlık cemaati seçimleri için geçici genelge: Seçim yok, atama var
Azınlık cemaati seçimleri için geçici genelge: Seçim yok, atama var
ARTI GERCEK
Türk sermayesi yurtdışına yöneliyor
Türk sermayesi yurtdışına yöneliyor
DEUTSCHE WELLE TÜRKÇE
Türkiye´nin AB üyelik müzakerelerinin askıya alınmasını talep eden rapor kabul edildi
Türkiye´nin AB üyelik müzakerelerinin askıya alınmasını talep eden rapor kabul edildi
EURO NEWS
15 Mart İklim için Okul Grevi: "Türkiye Paris İklim Anlaşması´nı hemen onaylamalı"
15 Mart İklim için Okul Grevi: "Türkiye Paris İklim Anlaşması´nı hemen onaylamalı"
EURO NEWS
Almanların yüzde 80´i Türkiye´ye seyahat etmek istemiyor
Almanların yüzde 80´i Türkiye´ye seyahat etmek istemiyor
Deutsche Welle Türkçe
 Eyaletimizde toplama kampı yok, onlar yatılı okul
Eyaletimizde toplama kampı yok, onlar yatılı okul
EURO NEWS
Aşırıcılık, Uygur kültürüne de zarar verdi
Aşırıcılık, Uygur kültürüne de zarar verdi
TURKISH.CHINE
 Teknolojinin yıktığı duvarlar
Teknolojinin yıktığı duvarlar
AAWSAT
Türkiye için karar vakti: S-400 mü NATO mu?
Türkiye için karar vakti: S-400 mü NATO mu?
AAWSAT
Özdemir: Türkiye´de kimse güvende değil
Özdemir: Türkiye´de kimse güvende değil
DEUTSCHE WELLE TÜRKÇE